Te Whai i ngā Īnanga
Nā Hana Pōmare i tuhi
Nā Hēni Jacob i whakamāori
Te Arawa Waka
Tērā a Ngātoroirangi, tohunga o Te Arawa waka, i haere whakateuta i Maketū, ka mea ā, ka tae ki Taupō-nui-a-Tia. Me tana kite iho e oreore ana te wai i te maha a te īnanga ūiraira.
E ai ki te kōrero, ko ngā īnanga,
he uri nō Rehua.
He tino taonga ki te Māori te īnanga, he kai wai māori kua āta haoa e te iwi Māori mai rā anō. He kōrero kua iri mō te ika nei mai i te taenga tuatahitanga mai o te Māori ki Aotearoa.
Tērā anō a Ihenga e pōkai whenua haere ana i uta atu o Te Moana-o-Toi. Ka ngaro tana kurī, ka mea ā, ka hoki mākū atu ki a ia, ka ruaki. Ko tā te kurī nei i ruaki ai, he īnanga.
Mōhio tonu a Ihenga kua tata rātou ki te wai māori, mea ake ka tae ki tētahi roto. Me tana mahara he roto pakupaku noa iho, tapaina ana e ia ko Te Roto-Whāiti-i-kite-ai-a-Ihenga-i-Ariki-ai-a-Kahumatamomoe – koia tērā ko Rotoiti.
Kua noho ko te kupu ‘īnanga’ hei ingoa whānui mō ngā poto (arā, ngā punua) a ētahi momo ika e rima, ko te īnanga tūturu nei tētahi. Ko ana hoa, ko te kōaro, me ētahi momo kōkopu e toru.
Hei wehewehe i ēnei momo kōkopu, kua huaina e te Pākehā ko te kōkopu nui, ko te kōkopu whai tāhei, me te kōkopu kauae-poto. Haoa ai e ō tātou tūpuna ēnei ika ririki nei – he tohunga tonu rātou ki tā rātou mahi.
Ka haoa i ngā kōawa, i ngā awa, i ngā roto, i runga anō
i te tikanga hao e rite ana
mō tēnā wāhi, mō tēnā wāhi. Ā, ahakoa haoa mai i te waka, mai i te whenua rānei, he momo kupenga whai raumata iti te taputapu hao.
E ai ki ngā rongo, kāore i ārikarika ngā poto a te kōaro
i haoa i Taupō. Ka eke waka ngā ringa hao me te tō haere i ngā kupenga nunui i roto i te wai, kātahi ka koko ake i te maha a te ika.
Ko tētahi atu tikanga hao, ko te whakatū pā i ngā kōawa me ngā awa, hei arataki haere i ngā īnanga ki roto i ngā kupenga.
Ko tētahi tikanga anō, ko te keri ara tuarua i te taha o ngā taiheke, he ara e māmā ake ai te tere o te wai. Me ka taea, ka whāia e ngā ika nei te ara e ngāwari ake ana te rere o te wai, tēnā i te piki i te taiheke.
Ka whakamaua atu te kupenga ki te pito whakarunga o te awa keri, e mau ai ngā ika e whakamomori ana kia tae rātou ki ngā kāinga wai māori o runga ake.
Te Hao Īnanga hei Mahi Arumoni
Ko ētahi tāngata ka hao īnanga hei mahi pārekareka mā rātou, ko ētahi ia ka hao īnanga hei kaupapa arumoni. He kaupapa mahi moni whaihua tonu, inā rā, kei ētahi toa e hokona ana te īnanga mō te $150 mō te kirokaramu kotahi.
I mua i te aranga ake o te hangarau whakamātao, he uaua te kawe īnanga mai i ngā wāhi tawhiti pērā i te taha tonga o Te Tai Poutini. Ehara hoki te īnanga i te ika ka roa e pai ana ina tangohia i te wai. Nō reira ka whakatūria he whare whakaputa īnanga ki te kēna i ētahi o ngā wāhi i nui ai te haonga īnanga, pērā i Karamea, i Kawatiri, i Māwhera, i Hokitika me Ōtepoti.
Kei tētahi tāhuna whāmamao i te taha tonga o Te Tai Poutini te wakarererangi nei, ā, e utaina atu ana ngā kēna īnanga ki runga, hei kawe ki ngā wāhi hokohoko.
I ēnei rā kua riro mā ngā whaitua whakamātao i runga taraka, i runga wakarererangi rānei e kawe ngā īnanga hou tonu ki ngā papa hokohoko huri noa i te motu.
Te Hao Īnanga
Kia whakatata mai te kaupeka hao īnanga i ia tau, kua kori ake te hunga hao i ēnei punua ika. Kua tirohia, kua raupinetia ngā taputapu, kua tatari kia eke te rā e whakaaetia ai te hao.
Kei te motu whānui tēnei ritenga, te hao īnanga – kei ngā awa, kei ngā kōawa, kei ngā wahapū, ngā wāhi katoa e hono tahi ai te wai tai ki te wai māori. I pērā ai i te mea koirā ngā ara e piki haere ai ngā poto ki ngā pae okioki o ō rātou tūpuna. Kia tae ki aua wāhi, ka noho tonu ki reira ā kātua noa.
He tokomaha ngā ringa hao ka hokihoki ki te awa kotahi, ki te wāhi kotahi anō pea o te awa, mō te hia tau nei, mō te hia ngahuru tau – ā, ko ētahi, e hia whakatupuranga o roto i te whānau kotahi kua mau tonu ki te wāhi kotahi o te awa, kāore i koni atu.
Me te aha, kua āhua whakapono ētahi nō rātou tonu aua wāhi. Nō reira, me he tauhou koe ki te awa, kia tūpato – me āta kōrero ki ngā mea kua roa ki reira. He tau anō, he kōrero anō ka rere i te ao pāpāho mō ētahi pakanga, ko te hao īnanga te kaupapa – e tohea ana nō wai te mana ki te hao i tēnei piko, i tēnā toka o te awa.
Nā te hiahia mōhio o te katoa ki ngā wāhi e nui ai te īnanga, ka whakakumu tonu ētahi ki te whāki e pēhea rawa ana te rahi o te īnanga e mau ana i a rātou.
Tā te Ture
E whā o ngā momo ika e rima ka haoa ngā poto hei kai, e kīia ana kua mōrearea te noho i Aotearoa. He rite tō rātou noho mōrearea ki tō te kererū, engari he waimarie ake te kererū, i te mea kua kore i whakaaetia te patu kererū.
Heoi anō, arā tonu ētahi tikanga, ētahi waeture e here ana i te hao īnanga i Aotearoa. I takea mai ēnei i ngā ture a te whare pāremata, ā, ko Te Papa Atawhai te kaiwhakahaere. Ko ngā ture nei e mea ana āhea, ki hea, ā, me pēhea anō hoki te hao, tae atu ki ngā momo taputapu e whakaaetia ana.
He rerekē ngā waeture mō Te Tai Poutini. Ko te Kaunihera ā-rohe o Te Tai Poutini kei te tuku raihana mō ngā ‘tūranga’ hao i tēnā, i tēnā awa, ā, ko te tangata ka whiwhi i te raihana mō taua tūranga, māna anake e hao ki reira.
Te Kaupeka Hao Īnanga
Mō te nuinga o Aotearoa, ko te 15 o Hereturikōkā te rā tuatahi o te kaupeka hao īnanga. Engari i Te Tai Poutini, ka tīmata kē i te 1 o Mahuru, ā, i Rēkohu, me whanga te iwi kia tae rā anō ki te 1 o Hakihea, hei reira rawa ka tuku i te kupenga ki te awa.
He makariri tonu ngā awa i te kōanga i Aotearoa. Engari mai i te rima o ngā hāora i te ata ki te waru i te ahiahi (te ono i te ata ki te iwa i te ahiahi ina nekehia whakamuatia ngā karaka) kua tū noa iho ngā kaihao ki roto i te wai, he haukoti īnanga te mahi. Ka kautū atu ki te awa me te mau atu i te kupenga, i te ārai, i te kupenga tō, i te koko, i te pākete, i te aha atu, i te aha atu, mei kore noa e riro mai te kai puiaki nei, te īnanga.
Ngā Taputapu
He kupenga, he ārai, he aho, he papa mā – koinei ngā momo taonga a te ringa hao īnanga. He rerekē ngā taputapu ka whakamahia i tēnā awa, i tēnā awa, i tēnā moka, i tēnā moka.
Ko tētahi hanga kitea nuitia ai i ngā awa o Te Tai Poutini, he momo tūranga tonu – he kaupapa e toro atu ana ki te awa, he wharau iti anō kei te parenga.
Ko tā ētahi kaihao, he hao ki te kupenga ā-ringa, he pēnei i te koko rahi tonu. Ko tā ētahi atu, he whakatakoto kupenga ki te ia o te wai, me te whakatū taiapa ki te taha me kore e nui ake ngā īnanga ka whakawhāiti atu ki te kupenga.
Arā anō ētahi ka whakatakoto i tētahi momo papa mā ki te takere, ki mua tonu i te kupenga. Mā konei e āta kitea ai te īnanga e tomo atu ana i te kupenga.
Te Hao Īnanga i te Takutai
o Kapiti
Anei tētahi whānau e ngākaunui ana ki te mahi kai i te taiao, me te rongo i te reka o ngā hua māori o tō rātou rohe – he tāmure pea, he pipi, he pāua, he kina, he aha atu. Engari ka tino matareka ki te hao īnanga. Kia wātea rātou i te kaupeka hao īnanga, kei te awa tonu e hao ana.
Kia haere ngā mokopuna ki te kura, ā, mehemea e pai ana te tai, kua haere rātou ki te awa. Utaina ana ngā kupenga, ngā tarau kautū, ngā koko me te pani ārai rā ki te tōanga, haere atu ana.
Ka tīmata te hao i te ono karaka i te ata, ā, e kaikaha ana ngā ringa hao kia tae atu rātou ki ngā wahi pai, me te kuhu atu i ā rātou taputapu hao ki te wai.
Engari kei te tai anō te tikanga. I tēnei rangi, mokori anō ko ngā hāora e pari mai ana te tai, koirā anō ngā hāora e kura ana ngā tamariki!
Kei tēnā ringa hao, kei tēnā ringa hao ōna anō whakapono mō te tikanga hao tino whaihua. Tērā e kitea atu ngā whakahoutanga iti a tēnā, a tēnā, e nui ake ai te ika e mau, e māmā ake ai rānei te mahi.
Ka kuhuna e Ema tana tarau kautū. Mā tēnei tarau e kore ai ia e mākū, e makariri, me te aha, kua pai tana tū roa ki te wai, ahakoa anō te māeke. Ka tangohia mai ngā mea i te tōanga, ā, ka meatia atu te kupenga me ngā ārai ki te awa.
E pari ana te tai, ā, ka tīmata tana koko ake me te tiritiri i te wai, huri katoa i āna taputapu. Kua tīmata ētahi atu ringa hao ki te hiki i ā rātou kupenga me te riringi atu i ngā mea o roto ki ngā pākete – he tohu pai. Kātahi ka rere te īnanga i te taha o te awa kei reira a Ema. Ka hiki ia i tāna kupenga, ka āta koko ake i ngā ika hiriwa pakupaku e oreore ana i roto. Kāore e roa ka kī haere tana pākete.
Ka kī te tai, kātahi ka timu haere. Ka mutu te rere a te īnanga – kei te iti ake ngā mea e mau ana i ia hikinga ake o te kupenga. Me hoki ki te kāinga ki te tina.
Ka inea te īnanga, kātahi ka raua atu ki ngā pēke, kia 500 karamu ki ia pēke. Kai ai te whānau nei i te īnanga hou tonu i te wā e rere ana, engari me te penapena i ētahi ki te pouaka tio mō te Kirihimete me ētahi atu kaupapa nui o te tau.
Te Kao Īnanga –
he kai rongonui tonu!
Ko te kao īnanga te tino momo tunu i te īnanga. Ki te haere koe ki Te Tai Poutini, tērā tonu e kitea te kao īnanga i te rārangi kai o te nuinga o ngā wharekai tūmatanui. He pānui anō kei te taha o te rori i ētahi wāhi, e tohu ana i a koe ki te kao īnanga tino pātata!
E ai ki te hunga kaha ki te tunu, ki te kai kao īnanga, ko te nui atu o te īnanga i roto i te kao, me te iti atu o ērā atu kai tāpiri, ko te painga atu.
Ā, ki tā te nuinga, me īnanga, me hēki, ka mutu pai noa iho i reira.
E hia kē ngā īnanga ka piri tahi ki te kao, ko te hēki noa iho hei whakapiri. Ana, tukua ki te parai wera, ki te rorerore rānei, kāore e roa ka rite. Kīnakihia ki te parāoa, ki te tapahanga rēmana, ānana – pokara ana ngā ngutu i te reka!
Ngā Mihi
Ngā mihi mahana ki a Ngāwāra Gordon rātou ko Iain Gordon,
ko Ema Pōmare mō te kaha ki te whai i ngā īnanga me te reka
o ngā kai! Ngā mihi hoki ki a rātou mā o te Curly Tree Whitebait Company i te Tai Poutini, mō te reka o ngā kao īnanga.
Kaiwhakamāori: Hēni Jacob.
Kaihoahoa: Spencer Levine.
I whakaputaina tēnei pukapuka i te tau 2013
mō te Tāhuhu o te Mātauranga e HANA Limited,
Pouaka Poutāpeta 12 594, Thorndon,
Te Whanganui-a-Tara 6144, Aotearoa.
Ngā kōrero © Hana Pōmare.
Nā Hana Pōmare © ngā whakaahua kei te uhi me ngā whārangi 8, 11–13, 16–19, 21–24; nā Ellie May Logan © ngā whakaahua kei ngā whārangi 2–7, 14–15; nā Te Papa Tongarewa te whakaahua o te hīnaki kei te whārangi 1 (ME011844); nā Archives New Zealand te whakaahua kei te whārangi 9, ko K.V. Bigwood te kaiwhakaahua (AAQT 6401 A8505).
Tēnei pukapuka © Te Karauna.
Kia pūmau te mana. Ngā tono katoa ki te kaiwhakaputa i te pukapuka.
Nama take 710876.
ISBN 1-877422-68-1.
www.hana.co.nz
